Debaty sejmoweVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie aktualnej sytuacji banków spółdzielczych w Małopolsce

   W związku z interpelacją pani poseł Zofii Krasickiej-Domki z dnia 13 października br. w sprawie aktualnej sytuacji banków spółdzielczych w Małopolsce, przekazaną przy piśmie z dnia 15 października br. znak SPS-0202-1023/98, uprzejmie wyjaśniam, co następuje.    Konsekwencją podjęcia przez Komisję Nadzoru Bankowego uchwały nr 9/98 jest zobowiązanie banków spółdzielczych do osiągnięcia odpowiedniego kapitału założycielskiego, gwarantującego bezpieczne ich funkcjonowanie.    Pozytywnie należy odnieść się do działań mających na celu tworzenie silnych kapitałowo banków spółdzielczych, co może nastąpić przede wszystkim poprzez zintensyfikowanie procesu łączeniowego tych banków.    Z informacji uzyskanych przez Ministerstwo Finansów w Generalnym Inspektoracie Nadzoru Bankowego wynika, iż sytuację banków działających w dniu wejścia w życie ustawy Prawo bankowe określa art. 172 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, który nakłada na wszystkie banki obowiązek uzupełnienia do końca 1998 r. funduszy własnych do poziomu wymaganego przy tworzeniu banków. Zgodnie z ust. 2 wspomnianego artykułu za zgodą Komisji Nadzoru Bankowego uzupełnienie funduszy do wymaganego poziomu może nastąpić do końca 1999 r. Nie budzi wątpliwości, iż obowiązek ten jest również wiążący dla banków spółdzielczych, które mimo iż mają formę spółdzielni i działają na podstawie szczególnego rodzaju ustaw, tj. ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i BGŻ oraz ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze, są przede wszystkim bankami w rozumieniu ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe i jako instytucje zaufania publicznego muszą spełniać wymogi stawiane dla tego rodzaju instytucji finansowych. Odmienność sytuacji banków spółdzielczych polega na tym, iż poziom wymaganych funduszy własnych inaczej niż ma to miejsce w przypadku banków komercyjnych, w stosunku do których wysokość tę (5 mln ECU) określa wprost art. 32 ust. 1 ustawy Prawo bankowe, wynika z wymogów określonych w trybie wskazanym powyżej przez Komisję Nadzoru Bankowego.    Z uwagi na te związki, realizując ustawowy obowiązek, Komisja Nadzoru Bankowego określając wysokość kapitałów, w jakie winny być wyposażone banki spółdzielcze, wzięła pod uwagę:    1. konieczność zapewnienia odpowiednio wysokiego, a tym samym bezpiecznego poziomu funduszy własnych nowo tworzonych banków, co ma bezpośredni wpływ na kształtowanie się wymaganych prawem wskaźników ekonomicznych i co ma znaczenie kluczowe z nadzorczego punktu widzenia, zgodnie bowiem z art. 133 ust. 1 ustawy Prawo bankowe podstawowym celem nadzoru sprawowanego przez Komisję Nadzoru Bankowego jest zapewnienie bezpieczeństwa środków pieniężnych gromadzonych na rachunkach bankowych;    2. fakt, iż wysokość kapitału ma decydując wpływ na pozycję banków spółdzielczych na rynku finansowym, co ma znaczenie w przypadku banków już działających w kontekście możliwości ich konkurowania z innymi instytucjami finansowymi;    3. konieczność dostosowania wymogów dotyczących kapitałów założycielskich banków, do tych, jakie obowiązują w Unii Europejskiej. Wzrost kapitałów wiąże się bowiem z koniecznością spełnienia przez banki spółdzielcze wymogów wynikających z Drugiej Dyrektywy Unii Europejskiej ˝W sprawie koordynacji ustaw, regulacji i przepisów administracyjnych o podejmowaniu i prowadzeniu działalności instytucji kredytowych˝ z dnia 15 grudnia 1989 r. oraz wymogów wynikających z art. 6 ˝Układu Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi˝ opublikowanego w DzU z 1994 r. nr 11, poz. 38 z późniejszymi zmianami, ratyfikowanego przez Sejm RP ustawą z dnia 4 lipca 1992 r. opublikowaną w DzU z 1992 r. nr 60, poz. 302.    Realizując obowiązki ustawowe, Komisja Nadzoru Bankowego nie mogła sięgnąć do możliwości, jaką dopuszcza zapis art. 10 ust. 2 Drugiej Dyrektywy, umożliwiający funkcjonowanie banków spółdzielczych, których fundusze własne nie osiągają poziomu wymaganego kapitału założycielskiego określonego w art. 4 tej dyrektywy. Zakres upoważnienia ustawodawcy umożliwia komisji określenie minimum kapitału założycielskiego, stosownego do banków nowo tworzonych, w stosunku do których dyrektywa nie przewiduje żadnych odstępstw. Odstępstwa takie, dotyczące banków działających na mocy art. 10 dyrektywy, możliwe byłyby jedynie w przypadku zmiany przepisów art. 172 Prawa bankowego, ten bowiem artykuł określa sytuację banków istniejących.    Działając w warunkach tak złożonej sytuacji, Komisja Nadzoru Bankowego wzięła pod uwagę, że treść uchwały nie pozostaje bez wpływu na sytuację banków spółdzielczych funkcjonujących w dniu wejścia w życie ustawy Prawo bankowe.    Oznacza ona bowiem, że w praktyce wszystkie banki spółdzielcze najpóźniej do końca 1999 r. będą musiały zwiększyć fundusze własne do poziomu ustalonego przez Komisję Nadzoru Bankowego. Z tego powodu Komisja Nadzoru Bankowego ustaliła czasowo poziom wymaganego kapitału założycielskiego w kwocie zdecydowanie niższej niż wymagana przez przepisy dyrektywy właśnie po to, aby umożliwić bankom stopniowy wzrost funduszy.    Według stanu na dzień 30 czerwca 1998 r. na 1245 banków spółdzielczych tylko 338 spełnia wymogi kapitałowe. Krótki termin przewidziany na osiągnięcie wspomnianych wymogów powoduje, że banki spółdzielcze stają przed poważnym problemem, zwłaszcza iż trudno upatrywać możliwości szybkiego wzrostu funduszy własnych banków spółdzielczych w oparciu o wypracowywane przez banki wyniki.    Szans na zachowanie i dalszy rozwój banków spółdzielczych należy w tej sytuacji upatrywać przede wszystkim w procesach łączeniowych. Jest to zadanie pierwszoplanowe, ponieważ w chwili obecnej struktura sektora banków spółdzielczych powoduje, że koszty ich działania są bardzo wysokie. Stanowią one 35,9% kosztów ogółem, podczas gdy w przypadku banków komercyjnych z przewagą kapitału polskiego stanowiły one średnio 16,2%. Dlatego też niezbędna wydaje się zmiana tej struktury, która powinna charakteryzować się zmniejszeniem liczby podmiotów.    Wydaje się, iż ustawodawca wprowadzając do ustawy Prawo bankowe zapisy art. 172 w sprawie wymagań dotyczących wielkości funduszy własnych banków, które w dniu wejścia w życie ustawy ich nie spełniają, zmierza w kierunku konsolidacji sektora poprzez stymulowanie procesów łączeniowych banków spółdzielczych. Należy przy tym podkreślić, iż zmiany w sektorze banków spółdzielczych powinny być rozumiane jedynie jako zmniejszenie liczby podmiotów, a nie zmniejszenie wielkości sieci placówek. W tym kontekście należy rozważać łączenie się banków spółdzielczych w większe jednostki np. powiatowe. Możliwość taką stwarza nowy podział administracyjny kraju. Konieczność zmian wynika również z tego powodu, iż banki komercyjne coraz bardziej angażują się w detaliczną obsługę klientów. Z tego względu tylko silne zaangażowanie banków spółdzielczych w dobie otwarcia z początkiem 1999 r. rynku bankowego w Polsce, wobec zwiększonej konkurencji banków zagranicznych może zapewnić im przetrwanie. Sprostanie konkurencji oprócz konieczności zwiększenia kapitałów spowoduje usprawnienie i rozszerzenie prac banków spółdzielczych na odcinku front office, tj. bezpośredniej obsługi klienta, któremu należy zaoferować coraz bardziej profesjonalną obsługę, jak również coraz lepsze produkty bankowe. Ponadto silne kapitałowo banki spółdzielcze będą mogły aktywnie brać udział w restrukturyzacji szeroko pojętego sektora rolnego, będącego ich głównym klientem. Banki zostały poinformowane o możliwości przesunięcia terminu wynikającego z art. 172 do końca 1999 r.    Stawiając na pierwszym miejscu potrzebę konsolidowania się banków spółdzielczych, należy jednocześnie podkreślić, iż przy tak dużej liczbie banków sprawne i bezpieczne przeprowadzenie procesów łączeniowych w określonym ustawą Prawo bankowe terminie wymagać będzie wsparcia tych banków pomocą otrzymaną z zewnątrz. Należy podkreślić, iż rozpoczęty w latach dziewięćdziesiątych proces restrukturyzacji sektora bankowości spółdzielczej wspierany był pomocą oferowaną przez Narodowy Bank Polski, Ministerstwo Finansów, Bankowy Fundusz Gwarancyjny oraz przez banki regionalne i zrzeszające, która (według stanu na dzień 30 czerwca 1998 r.) przedstawiała się następująco:    1. z tytułu zwolnienia z odprowadzania i utrzymywania rezerwy obowiązkowej - 178,3 mln zł,    2. z tytułu wykupu wierzytelności w oparciu o obligacje restrukturyzacyjne serii D - 119,8 mln zł,    3. z tytułu pomocy wekslowej - 76,7 mln zł,    4. z tytułu pożyczek z BFG - 93 mln zł,    5. z tytułu zwolnienia z podatku dochodowego - 104,2 mln zł.    Łącznie w ostatnich latach do spółdzielczego sektora bankowego skierowane zostały środki w kwocie 572 mln zł.    Przyznane w latach poprzednich przez Ministerstwo Finansów ulgi w podatku dochodowym przyniosły pozytywne i znaczne efekty w postaci wzrostu funduszy w bankach spółdzielczych, a mianowicie sześciokrotny wzrost funduszy własnych netto i dwukrotny wzrost funduszy własnych brutto. Zdecydowanej poprawie uległ współczynnik wypłacalności, a co najważniejsze zahamowany został masowo występujący proces upadłościowy w sektorze banków spółdzielczych. Powyższe dowodzi, iż banki spółdzielcze są w stanie w sposób właściwy wykorzystać oferowaną im pomoc, przyczyniając się tym samym do poprawy bezpieczeństwa gromadzonych w nich depozytów.    Kontynuowanie zewnętrznej pomocy byłoby tym bardziej uzasadnione, iż zakończenie jej w 1998 r. może doprowadzić do niepokojących zjawisk w sektorze banków spółdzielczych, i tak:    1. zakończenie restrukturyzacji wierzytelności banków spółdzielczych zaliczonych do należności wątpliwych i straconych w oparciu o obligacje serii D, może mieć wpływ na:    1) zahamowanie tempa spadku należności zagrożonych od podmiotów niefinansowych,    1) zwiększenie odpisów na rezerwy celowe,    1) zmniejszenie wyniku finansowego brutto;    2. zakończenie ulgi z tytułu zaniechania poboru podatku dochodowego od banków może mieć wpływ na:    2) zmniejszenie wyniku finansowego do podziału,    2) zahamowanie tempa wzrostu funduszu zasobowego, a tym samym funduszy własnych oraz pogorszenie współczynnika wypłacalności;    3. obniżenie kwoty dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa do kredytów preferencyjnych, które są ważnym źródłem finansowania rolnictwa i związanych z nim sektorów, uniemożliwi uzyskanie dodatkowych przychodów bankom zaangażowanym w ich udzielanie. Ze struktury przedmiotowej należności wynika, że prawie połowę należności banków spółdzielczych od sektora niefinansowego stanowiły kredyty dla rolnictwa, z czego 82,0 % przypadało na kredyty preferencyjne.    Należy podkreślić, iż do końca 1997 r. Narodowy Bank Polski przekazywał agencji środki na dopłaty do kredytów bankowych pochodzące z oprocentowania części rezerwy obowiązkowej. Obecnie przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim nie przewidują takiej możliwości. Według danych za I półrocze 1998 r. brak pomocy przełożył się do razu na wyniki osiągane przez sektor banków spółdzielczych. Według danych na koniec czerwca 1998 r. w porównaniu z końcem 1997 r. banki spółdzielcze obniżyły udział w aktywach systemu bankowego i systematycznie tracą pozycję rynkową - mają najniższy wzrost realny aktywów w porównaniu z innymi grupami banków. W wyniku zaostrzającej się konkurencji wolniej do sektora banków spółdzielczych, w porównaniu z innymi bankami napływały depozyty. Wynik finansowy sektora banków spółdzielczych utrzymał się na poziomie ubiegłorocznego z czerwca 1997 r., co świadczy, iż realnie zmniejszył się o 11,6 %. Pogorszeniu uległa również efektywność działania banków spółdzielczych mierzona zarówno wskaźnikami brutto, jak i netto.    Wziąwszy pod uwagę powyższe zjawiska, jednocześnie mając na uwadze znaczne zaangażowanie środków publicznych w restrukturyzację sektora, celowe jest poszukiwanie metod i instrumentów wsparcia niezbędnego procesu konsolidowania sektora, przy czym zasadne byłoby przede wszystkim:    1. Dostosowanie terminów dochodzenia do odpowiedniej wysokości funduszy do możliwości organizacyjnych i finansowych banków spółdzielczych.    2. Wsparcie procesu konsolidowania się sektora poprzez:    1) kontynuowanie zwolnienia banków spółdzielczych z podatku dochodowego, pod warunkiem przekazania wypracowanej nadwyżki finansowej w całości na zwiększenie funduszy własnych banku,    2) umożliwienie udzielania przez NBP pomocy w postaci zwolnienia z rezerwy obowiązkowej nie tylko bankom realizującym programy naprawcze, ale także bankom, które podjęły decyzję o połączeniu, co wymagałoby dokonania zmiany w ustawie o Narodowym Banku Polskim.    3) nowelizację zapisu art. 6 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i BGŻ w celu umożliwienia bankom spółdzielczym wykonywania, za zgodą banku regionalnego/zrzeszającego, czynności bankowych określonych w art. 6 ust. 1 Prawa bankowego (obecnie banki spółdzielcze mogą jedynie wykonywać, za zgodą banku regionalnego/zrzeszającego, wyłącznie czynności określone w art. 6 ust. 1 pkt 1 Prawa bankowego).    Zdaniem nadzoru bankowego, zważywszy na powyższe należy stwierdzić, iż do czasu dokonania odpowiednich zmian w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe nie jest możliwa zmiana zasad i terminów uzupełnienia funduszy własnych banków spółdzielczych określonych w art. 172 Prawa bankowego.    Podsekretarz stanu    Rafał Zagórny    Warszawa, dnia 5 listopada 1998 r.